آرشیو آذر ماه 1404

برۆنکایت (Bronchitis)، برۆنشیت یان بە کوردی “هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە” بریتییە لە ورووژان یان هەوکردنی ناوپۆشی بۆرییەکانی هەناسە لە کۆئەندامی هەناسەدا کە دەتوانێت توند یان درێژخایەن بێت. نیشانە باوەکانی بریتین لە کۆکەی بەردەوام لەگەڵ بەڵغەم یان بێ بەڵغەم، هەناسەتەنگیی سووک بۆ مامناوەند، ئازاری سنگ و هەندێک جار تا. هۆکارە سەرەکییەکانی بریتین لە هەوکردنی ڤایرۆسی، بەرکەوتن بە دووکەڵی جگەرە یان پیسیی ژینگە و لە هەندێک حاڵەتدا هەوکردنی بەکتریایی یان هەستیاری. چارەسەری جۆری توندی ئەم نەخۆشییە چارەسەریی پاڵپشتییە و بەندە بە هۆکار و توندیی نیشانەکان: پشوودان، خواردنی شلەمەنی، دەرمانی دژەکۆکە یان ئەگەر پێویست بوو تراوکەرەوەی بەڵغەم و هەندێک جار ئەگەر هەوکردنی بەکتریایی هەبێت ئەنتی بایۆتیک یان مەترسیی لێکەوتەیی لە ئارادا بێت. چاودێریی پێویست بریتییە لە بەڕێوەبردنی باشی کۆئەندامی هەناسەدان، دوورکەوتنەوە لە ماددە ورووژێنەرەکان (وەک جگەرە، دووکەڵ)، پاکڕاگرتنی هەناسەدان و بەدواداچوونی پزیشکی لە حاڵەتە بەردەوامەکانی کۆکە و هەناسەتەنگیدا.

هەوا لە دەم و لووتەوە سەرەتا ئاراستەی بۆریی سەرەکیی هەوا (Trachea) دەبێت کە ١٠سم درێژە و دوایی لە نزیک سییەکاندا بە دوو لقی ڕاست و چەپ (Bronchi) دابەش دەبێت. لە ناو سییەکاندا بە بۆریچکەکاندا (Bronchioles) دەگاتە سیکڵدانۆچکەکان (Alveoli) و لەوێدا ئاڵوگۆڕی گازی لەگەڵ تۆڕێک لە موولوولەکانی خوێن ڕوو دەدات.

پێناسە و گرینگی هەوکردنی برۆنکایت هەناسە

هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە ئاماژەیە بۆ هەوکردن و ورووژانی ناوپۆشی بۆرییەکانی هەناسە. بۆرییەکانی هەناسە بەرپرسن لە ئاراستەکردنی هەوا بۆ ناو سییەکان. کاتێک ئەم ناوپۆشە تووشی هەوکردن یان ورووژان دەبێت، بەڵغەمی زیاتر بەرهەم دەهێنێت و دەبێتە هۆی تەسکبوونەوەی بۆری هەناسە و سەرهەڵدانی کۆکەیەکی کاتی یان درێژخایەن. هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە دوو جۆرە: توند و درێژخایەن. برۆنشیتی توند بە زۆری دوای هەوکردنی ڤایرۆسی یان بەکتریایی کورتخایەن ڕوو دەدات و پتر لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا چارەسەر دەبێت. زۆر جار هەوکردنی درێژخایەن بە هۆی بەردەوامبوونی بەرکەوتن بە ماددە ورووژێنەرەکانی هەناسە وەک جگەرەکێشان یان پیسبوونی هەوا دروست دەبێت و دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاریی هەمیشەیی لە شانەکانی کۆئەندامی هەناسەداندا. زانیاری سەبارەت بە هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە و چۆنیەتیی پەرەسەندنی، دەتوانێت یارمەتی مرۆڤ بدات لە کاتی خۆیدا چاودێریی پزیشکی وەربگرێت و لە سەرهەڵدانی لێکەوتەکانی بەرگری بکات.

نیشانەکانی کامانەن و چۆن دەستنیشان دەکرێت؟

نیشانەکانی هەوکردنی توندی بۆرییەکانی هەناسە بە زۆری کتوپڕ سەر هەڵدەدات و بە کۆکەیەکی بەردەوام دەست پێدەکات کە ڕەنگە بەڵغەمێکی ڕوون یان بڕێک خۆڵەمێشی-زەردیشی لەگەڵدا بێت. نیشانەکانی تری بریتین لە:

• هەست بە ئازار و فشار لە سنگدا لە کاتی کۆکە یان هەناسەداندا
• توندیی سنگ یان دەنگێکی کپ لە سنگدا
• تایەکی سووک بۆ مامناوەند
• ماندوویەتی یان ناڕەحەتیی گشتی
• لە هەندێک حاڵەتدا پژمین یان ئاوی لووت

هەوکردنی درێژخایەنی بۆرییەکانی هەناسە بە کۆکەیەکی بەردەوام بۆ ماوەی لانی کەم سێ مانگ لە دوو ساڵدا و لەسەر یەک دەناسرێتەوە و بەزۆری لەگەڵ دەردانی درێژخایەنی بەڵغەم، بە تایبەت لە بەیانیاندا دەردەکەوێت. دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە پتر لەسەر بنەمای مێژووی پزیشکی و پشکنینی جەستەیی نەخۆشەکەیە. لە هەندێک حاڵەتدا پزیشک بۆ ڕەتکردنەوەی کێشەکانی تری وەک ئاسم (ڕەبۆ) یان هەوکردنی سییەکان، ڕەنگە فەرمانی وێنەگرتنی سنگ، پشکنینی کارایی سییەکان (flowmetry) یان پشکنینی بەڵغەم بدات. ئەگەر نیشانە توندەکان زیاتر لە سێ هەفتە بەردەوام بوون یان تای بەرز، ئازاری توندی سنگ یان هەناسەتەنگییەکی توند ڕووی دا، پێویستە هەڵسەنگاندنی تایبەتتری بۆ بکرێت.

• هەوکردنی بەکتریایی دەتوانێت ببێتە هۆی برۆنشیتی توند کە پێویستی بە ئەنتی بایۆتیکە.
• برۆنشیتی درێژخایەن: پتر بە هۆی بەرکەوتنی درێژخایەن بە ورووژێنەرەکانی کۆئەندامی هەناسەدان (وەک جگەرەکێشان، دووکەڵی جگەرە، پیسکەرەکانی پیشەسازی، گاز یان تۆز) ڕوو دەدات. هەروەها بوونی نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەک نەخۆشیی تەسکبوونەوەی ڕێڕەوی هەناسەی درێژخایەن (COPD) یان هەستیاریی هەناسەدان دەتوانێت مەترسی برۆنشیتی درێژخایەن زیاد بکات.

پووکانەوەی ئێسک یەکێک لە باوترین نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کۆئەندامی ئێسکی مرۆڤە کە بە هێواشی و بەبێ بوونی نیشانەیەکی دیار گەشە دەکات و دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی چڕیی و بارستایی ئێسکەکان. ئەم نەخۆشییە نەک تەنیا لە بەساڵاچوواندا مەترسیی شکانی ئێسکەکان زیاد دەکات بەڵکوو دەتوانێت تەمەنی مامناوەندیش تووش بکات. پووکانەوەی ئێسک بە “نەخۆشیی بێدەنگ”یش ناسراوە لەبەر ئەوەی ئەم نەخۆشییە دەتوانێت ساڵانێکی زۆر بەبێ بوونی ئازار یان نیشانەیەکی تایبەت تووشی کەسێک ببێت. دەرەنجامەکەی دەتوانێت شکانی مەترسیداری ئێسک بێت کە دەبێتە هۆی سنوورداربوونی جووڵە، لەکارکەوتنی هەمیشەیی، مانەوەی زۆر لە نەخۆشخانەکان و تەنانەت مەرگیشی بە دواوە بێت.

بە پێی ئاماری ڕێکخراوەی تەندروستیی جیهانی (WHO)، دوای ٥٠ ساڵی لە هەر سێ ژن یەک ژن تووشی شکانی ئێسک بە هۆی پووکانەوەی ئێسک دەبێت لە حاڵێکدا ئەم ئامارە بۆ پیاوان یەک لە پێنجە. ئەگەرچی ئەم نەخۆشییە زیاتر لەگەڵ تەمەنی سەرەوە لە پێوەندیدایە بەڵام هۆکارگەلی تری وەک خۆراکی ناتەندروست، شێوەژیانی کەمجووڵە، بەکارهێنانی جگەرە و هەندێک نەخۆشیی بنەڕەتیش دەتوانن پڕۆسەی ئەم نەخۆشییە خێراتر بکەنەوە. خاڵی گرینگ ئەوەیە ئەگەر پووکانەوەی ئێسک خێرا دەستنیشان بکرێت بە ئاسانی کۆنترۆڵ دەکرێت.

لەم بابەتەدا هەوڵ دەدەین بە ڕوانینێکی زانستییانە و گشتگیرەوە نەخۆشیی پووکانەوەی ئێسک بخەینە بەر باس و هۆکارەکان، نیشانەکان، ڕێگاکانی دەستنیشانکردن، ڕێگاکانی پێشگرتن، چارەسەرکردن و شێوەژیانی تەندروست بۆ ئێوەی خوێنەر ڕوون بکەینەوە.

پووکانەوەی ئێسک چییە؟

ئێسک پێکهاتەیەکی زیندوو و چالاکە. لە نێو ئێسکدا بەردەوام پڕۆسەی لەناوچوون و دروستبوونی خانەکانی ئێسک ڕوو دەدەن، بەڵام کاتێک خێرایی لەناوچوونی خانەکان لە خێرایی دروستبوونی خانەکان زیاتر بێت، دۆخێک بە ناوی “پووکانەوەی ئێسک” دروست دەبێت. ئێسکەکانی لەش لەم حاڵەتدا مەترسیی شکانیان لە سەر دەبێت و کونە وردەکانی ناو پێکهاتەی ئێسک گەورەتر دەبنەوە و توانایی هەڵگرتنی کێش و گوشاریان لە دەست دەدەن.

پرسیارە باوەکان سەبارەت بە پووکانەوەی ئێسک

• ئایا پووکانەوەی ئێسک بە تەواوەتی چارەسەر دەکرێت؟

لە زۆربەی حاڵەتەکاندا کۆنترۆڵ دەکرێت، بەڵام پێویستە بەدواداچوونێکی زۆری بۆ بکرێت.

• ئەو کەسانەی قەڵەون تووشی پووکانەوەی ئێسک نابن؟

ئەگەرچی کێش زەختێکی ئەرێنی دەخاتە سەر ئێسک، بەڵام چەوری زۆر هەوکردنی سیستەمیک دروست دەکات و دەبێتە هۆی پووکانەوەی ئێسک

• ئایا تەواوکەرەکان، جێگەی خواردن دەگرنەوە؟

نەخێر؛ بەکارهێنانی تەواوکەرەکان ئەگەر لە جەستەدا کەم بن پێویستە، بەڵام ناتوانن جێگرەوەی خواردنی تەندروست بن.

کۆباس

پووکانەوەی ئێسک نەخۆشییەکی بێدەنگ بەڵام جددی و مەترسیدارە، ئەم نەخۆشییە تەنیا کێشەی بەساڵاچووەکان نییە بەڵکوو شێوە ژیانی ئەوڕۆیی وایکردووە گەنجانیش تووشی ئەم نەخۆشییە بن. هەواڵە خۆشەکە ئەوەیە پووکانەوەی ئێسک کۆنترۆڵ دەکرێت و ئەگەر خێرا دەستنیشان بکرێت و خواردن و شێوەژیانی کەسەکە چاک بکرێت دەتوانین لە لێکەوتەکانی پێشگیری بکەین. فێرکاریی گشتی، پشکنینی گونجاو لە کاتی گونجاودا و چاککردنی عادەتەکانی ڕۆژانە چەکی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەم نەخۆشییەن.

نەخۆشیی هاری یەکێکە لە مەترسیدارترین نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان کە زۆربەی جار لە ڕێگەی گازگرتنی ئاژەڵانی تووشبوو وەک سەگ، پشیلە یان ئاژەڵانی کێوی بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. ئەم نەخۆشییە گەر لە سەرەتادا نەناسراو و چارەسەر نەکرێت، دەتوانێت بە شێوەیەکی خێرا بگەیەنێت بە مردن.

لە قۆناغی سەرەتاییدا، نیشانەکانی هاری زۆر جار هاوشێوەی نەخۆشییە ئاساییەکانن. تووشبووان دەبن بە تب، سەردەرد، ماندووبوون و ئازاری ماسولکەکان. هەروەها هەست بە سووتان، خراپی یان تەنیشت لە شوێنی گازگرتن دروست دەبێت، تەنانەت گەر زخمەکە چاک بووبێتیش.

لە قۆناغی دووەمی نەخۆشییەکەدا، نیشانەکان توندتر و مەترسیدارتر دەبن. تووشبوو دەست دەکات بە تووشبوون بە تێکچوونی دەروونی، نیگەرانی زۆر، تووڕەیی و هەستیاربوونی زۆر بۆ دەنگ و ڕووناکی. یەکێک لە نیشانە ناسراوەکان ترس لە ئاوه، یان “هیدرۆفۆبیا” ـیە، کە تێیدا تووشبوو ناتوانێت ئاو بخواتەوە بەهۆی قژاندنی توندی هەناسەدان.

لە قۆناغی کۆتاییدا، ڤایرۆسەکە دەگات بە سیستەمی ئەسەبی ناوەندی و هۆشیاری کەسەکە بە شێوەیەکی تەواو تێک دەچێت. لێرەدا هێرشە ئەسەبییەکان، لەش لەرزین و کۆمای تەواو ڕوودەدات. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، گەر چارەسەری پێشوەختە نەکرابێت، کۆتایی بە ژیانی تووشبوو دێت.

پێویستە هەر کەسێک گازگرتنێکی ئاژەڵی لەسەر ڕووبدات، بە خێرایی زخمەکە بە ئاو و سابون پاک بکاتەوە و سەردانی پزیشک بکات. لێرەدا پێدانی ڤاکسین و دەرمانی پێشگری زۆر گرنگە و دەتوانێت ژیانی مرۆڤ ڕزگار بکات.

بە پشتبەستن بە زانیاری پزیشکی دروست و ڕاوێژی پزیشکان، دەتوانرێت مەترسییەکانی هاری کەم بکرێتەوە. دوکتۆر گیان هەمیشە ئامادەیە بۆ ئاگادارکردنەوەی خەڵک و ڕێنمایی کردنیان بۆ چارەسەری دروست، هەروەها لە حاڵەتە توندەکاندا نەشتەرگەری یان دەرمانی پێویست دەکرێت بەپێی دۆخی تووشبوو.

هیمۆفیلیا یەکێکە لە نەخۆشییە ژنیتیکییەکان کە پەیوەندی بە خوێن و توانای وەستاندنی خوێن‌هێنان هەیە. ئەم نەخۆشییە زۆربەی کات لە منداڵییەوە دەردەکەوێت و زۆرتر لە نێرینەکاندا بینرێت. لە کەسێکدا کە هیمۆفیلیا هەیە، خوێن لە کاتی برین یان تێکچوونی ناوخۆیی زۆر بە هێواشی وەستێت، یان هەر ناوەستێت. ناسین و تێگەیشتن لە نیشانەکان زۆر گرنگە بۆ پاراستنی ژیان.

یەکێک لە نیشانە سەرەکییەکان، خوێن‌هێنانی درێژخایەنە لە دوای برینێکی بچووک. ئەگەر منداڵێک بە ئاسانی برین‌دار دەبێت و خوێنەکەی بە خێرایی ناوەستێت، ئەمە دەکرێت ئاماژەیەک بۆ هیمۆفیلیا بێت. هەروەها خوێن‌هێنانی لە لووت، ددان یان دوای ددان‌دەرکردن، زۆر جار بینرێت.

نیشانەیەکی دیکە، خوێن‌هێنانی ناوخۆییە کە زۆر جار لە ناو جووتەکاندا ڕوودەدات، وەک ئەژنۆ، قۆڵ یان پێ. ئەم جۆرە خوێن‌هێنانە دەبێتە هۆی ئازار، سووربوون، گەورەبوون و سنوورداربوونی جوڵە. ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، دەکرێت ببێتە هۆی زیانی هەمیشەیی لە جووتەکان.

لە هەندێک کەسدا، خوێن‌هێنانی ناوەندی وەک ناو مێشک یان ناو شکم ڕوودەدات کە زۆر مەترسیدارە. نیشانەکانی ئەم دۆخە بریتین لە سەردەردی توند، قژان، لاوازی، تێکچوونی بینین یان هۆش. لەم بارانەدا پێویستە بە خێرایی پەیوەندی بە پزیشک یان دوکتۆر گیان بکرێت.

لە ژنانی حامیلەی کە هیمۆفیلیا لە بنەماڵەکەیاندا هەیە، پێویستە زانیاری پزیشکی تەواو هەبێت، چونکە منداڵەکەش دەکرێت تووشی ئەم نەخۆشییە بێت. هەروەها لە کاتی نەشتەرگەری یان هەر جۆرە کارێکی پزیشکی، پێویستە پزیشک ئاگادار بکرێت لەوەی کەسەکە هیمۆفیلیا هەیە.

بە گشتی، ناسینی نیشانەکانی هیمۆفیلیا و چاودێری بەردەوام، ڕۆڵێکی گەورە هەیە لە کەمکردنەوەی مەترسییەکان و باشترکردنی ژیانی تووشبووان. تشخیص زوو و چارەسەری گونجاو دەتوانێت ژیانێکی ئاسایی‌تر بۆ ئەم کەسانە دابین بکات.

نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم یان Autism Spectrum Disorder (ASD) یەکێکە لە ناخۆشی ناوچەی دەرکی و گەشەی مەعنووی منداڵان و گەنجان کە کاریگەری زۆری لەسەر قوتابی دەرک، قسەکردن، ڕووتینی ڕۆژانە و هاوبەشبوونی لەگەڵ کەسانی دیکە دەکات. لە زانیاری پزیشکی دا، ئۆتیزم وشەیەکە بۆ کۆمەڵە هۆکار و نیشانە جیاواز کە لەسەر “شەبەنگ” دابەش دەبن و هەر کەس نیشانەکانی بە شێوەی جیاواز پیشان دەدات. هەر وەکو دوکتۆرگیان دەڵێت، ئۆتیزم نە تەنها بەم مانایە نییە کە کەسێک ناتوانێت قسە بکات، بلکو مانایەکی فراوان‌تر و گەشەیی‌تر هەیە.

نەخۆشیی ئۆتیزم زۆرجار لە ساڵانی یەکەم تا سێی ژیان دەرک دەبێت و بە نیشانەکانی وەکو چەماشاوکردنی کەم، کارمەندی لێکدانەوە، قسەکردنی کەموپەنج، دڵخۆشی زۆر بە کارەکانی تکراری، سەختی لە گۆڕینی ڕووتین دانی دەبەزێت. دوکتۆر گیان دەڵێت کە ئەم ناخۆشییە “شەبەنگی” ناوی لەبەر ئەوەی وەردەچوون و کاریگەرییەکانی کەس بە کەس جیاوازن.

هۆکاری ئۆتیزم

هۆکاری ڕاستەقینەی نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم تا ئێستا نەزانراوە، بەڵام لە زانیاری پزیشکی و توێژینەوەکاندا، گەمان لە هۆکاری جینی، گەشەی ماغز لە شکم، کاریگەری ژینگە، و گۆڕانکاری دەروونی دەکرێت. لە زۆر کەساندا، خەڵکی دەبینن کە چونکە نەشتەرگەری ئەگەر نەبوو، تاکەچارە لە دەرمانە نییە، بەڵام ئەمە زانیاری دروست نییە. چۆنیەتی چارەسەرکردن لە ئۆتیزم جیاوازە و لەسەر ڕاهێنان، دەرمانی ڕفتاری، وتار پزیشکی و یارمەتیدانی دەروونی دامەزرابووە.

نیشانەکانی ئۆتیزم

نیشانەکان لە کەسەکاندا جیاوازن، بەڵام بە گشتی ئەمانەن:

• سەختی لە قسەکردن یان بەکارهێنانی زمان
• چەمەشاوکردنی کەم یان نەرەکی
• دڵخۆشی زۆربە کارە هەمان و تکراری
• قسەی توند، نائاسایی یان ناڕونی وەک لە گۆڕینی ڕووتین
• ناتوانینی خۆپێگەیاندن و هاوبەشبوون لە کۆمەڵگا

چارەسەرکردن و دەرمان

ئەوە گرنگە بزانین کە ئۆتیزم چارەسری قەت‌یی نییە، بەڵام دەتوانرێت پێشکەوتنە بەرزەکان درووست بکرێت. دوکتۆرگیان تێدا پێشنیاری دەکات کە لە سەرەتای دەرککردن، منداڵان پێویستن بە:

• دەرمانی ڕفتاری (ABA)
• دەرمانی وتار و زمان
• دەرمانی ڕوانی
• پشتیوانی ناوخانووک
• ڕاهێنان بۆ هاوبەشبوونی کۆمەڵایەتی

نەشتەرگەری لە ئۆتیزمدا کاتێک کاربەکار دەبێت کە هەموو چارەکان ناتوانن کاریگەری بەرز بدەن، بۆ نموونە لە کاتی کێشەی نەرەکی، کێشەی نەخۆشی بەشکانی دیکە یان هەلومەرجە تایبەتی. بەڵام گشتی، دەرمانی ئۆتیزم لەسەر ڕاهێنان و هاوبەشبوونی خێزانی دامەزرابووە.

کاتێک پزیشک پێویستە؟

هەر کاتێک منداڵ یان گەنج تاخیر لە قسەکردن، کارمەندی لە لێکدانەوە، هەستی نائاسایی، یان دڵخۆشی زۆر بە کاری تکراری پیشان بدات، باشە بۆ خێزان کە هەنگاو بگرن بۆ دوکتۆر گیان یان پزیشکی تایبەت بۆ گەشەی منداڵ.

سینوزیت | هەوکردنی جیوب (Sinusitis)، هەوکردنی جیوب/گیرفانەکانی لووت، بریتییە لە سۆکردن و هەوکردنی ناوپۆشی سینوسەکانی دەوری لووت کە بە هۆی کاریگەریی ڤایرۆس و بەکتریاکان، هەستیاری یان پێکهاتەی لووتەوە بەدی دێت و دەتوانێت توند یان درێژخایەن بێت. گرنگترین نیشانەکانی بریتییە لە سەرئێشە، تا، هەستکردن بە گوشار لە دەموچاودا، گیرانی لووت و گۆڕانی چڵم و خڵت و بڕێک جار کۆکە. ئەم نەخۆشییە یەکێک لە بەربڵاوترین نەخۆشییەکانی جیهانە کە ڕەنگدانەوەیەکی نەرێنی لەسەر کوالێتیی ژیانی مرۆڤ هەیە. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نەخۆشییە وێڕای چارەسەری بە دەرمان پێویستە مشووری هۆکارە بنەڕەتییەکانی بخورێت، وەک: هەستیاری، پۆلیپی لووت (زیادەگۆشتی ناولووت) و کێشەکانی پێکهاتەی لووت. بۆ ڕێگریکردن و کەمکردنەوەی لێکەوتەکانی سینوزیت پێویستە پاکوخاوێنیی کەسی و پاکیی ڕێڕۆکانی سەرووی هەناسە ڕابگیرێت.

جۆرەکانی هەوکردنی جیوب

• هەوکردنی توندی جیوب (Acute sinusitis): پتر بە هەوکردنی ڤایرۆسییەوە دەست پێ دەکات و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا لە ماوەی ١٠ ڕۆژ بەبێ چاکبوونەوە بە تایبەت دوای زیادبوونی نیشانەکانی سەرمابوون، دەگاتە ئاستی بەکتریایی. نیشانەکانی کەمتر لە چوار حەفتە دەخایەنێت.
•  هەوکردنی درێژخایەنی جیوب (Chronic sinusitis): نیشانەکانی درێژخایەن زیاتر لە ١٢ هەفتە دەخایەنێت و زۆر جار پەیوەندی بە پۆلیپی لووتەوە هەیە. نیشانەکانی وەک چڵموچۆڕ، گیرانی لووت و کەمبوونەوەی هەستی بۆنکردن لەوانەیە بەردەوام یان بە شێوەی وەرزی ببینرێت.

زۆربەی سینوزیتە توندەکان بە ڤایرۆسەوە دەست پێدەکەن؛ بەڵام لە هەندێکیان بەکتریاکان دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو تەشەنا بکەن و دەرمانی ئەنتی بایۆتیک پێویست بێت. پێوەری ناسینەوەی جۆری سینوزیتەکان لەسەر بنەمای توندی نیشانەکان، ماوەی نەخۆشی و وەڵامیان بە چارەسەرییەکانە.

بەربڵاوی و بارگرانیی هەوکردنی جیوب

بڵاوەی سینوزیت لە کۆمەڵگادا یەکجار زۆرە و بە تایبەت لە ناو منداڵان و بەساڵاچووان و ئەو کەسانەی پێشینەی هەستیارییان هەیە زۆرترە. ئەم نەخۆشییە بە هۆی بەکارهێنانی بەردەوامی دەرمانەکانی لووت‌گیران، ئەنتی بایۆتیک و دژەسۆکان و سەردانی بەردەوامی پزیشک، دەبێتە هۆی زەختی ئابووری و کزبوونی کارامەیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا. بەپێی ئامارەکان هەر ساڵ تا ٣٠ لە سەدی خەڵکی ئەمریکا تووشی سینوزیت دەبن و پتر لە 11 میلیارد دۆلار تێچووی چارەسەرییانە.

هۆکارەکانی هەوکردنی جیوب

هەوکردنی جیوبەکان پتر بە هۆی تێوەگلانی بەشی سەرووی کۆئەندامی هەناسە بە ڤایرۆسەوە دەست پێ دەکات و دەبێتە هۆی سۆکردنی ناوپۆشی سینوسەکان و کیپبوونی کون و کەلێنەکانی و کەمبوونەوەی دەردان و هەواگۆڕکێ لە لووتدا. بڕێجار بەکتریاکانی سترۆپتۆکۆک، نیمۆنیا، هیمافاڵێس، ئەنفلۆنزا و وردەزیندەوەرانی تر دەبنە هۆی سینوزیت. نیشانەگەلی درێژخایەن یان توند، دوابەدوای هەوکردنی ڤایرۆسی دەتوانێت نیشانەی هەوکردنی بەکتریایی بێت.

توێکاریی سینوس یان Sinusitis یەکێکە لە نارەحەتیی ناوازەی سەر و ڕوو کە لەبەر وەستانی دەمەخۆری سینوسەکان و پڕبوونیان بە خۆڵ یان باکتریا دروست دەبێت. ئەم دۆخە ئەکاتە هۆکاری ئاسان نەبوونی هاواریو سەرنجانە و دەبێتە هۆکاری ئازار و تنگی. لە زانیاری پزیشکیدا، توێکاریی سینوس دوو جۆرە: کورەو درێژخایەن. کەسانی کە زۆر بە نهۆشیەوە دەمکێشن، هەستیەرەکان و زکام دەکرێت بەباشی لەڕووی ئەم تووشبوونە بزانن. چارەسەری پزیشکی پێویستە پێکبخات لە دەرمان و کاتێکیش ناچاری دەبێت بەسەرەوە بڕین و تەندروستی لەلایەن نەشتەرگەری بپارێزرێت بۆ ئەوەی دۆخەکە بباتەباشی و هۆکاری داهاتوو کەم بکرێت.

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان یان Endometriosis یەکێکە لە ناو نەخۆشییە شاراوەکان کە بە تایبەتی تەنها ژنان پێیدەچن. ئەم نەخۆشیه‌ دەکرێت وەک ئازاری شاراوەی ژنان ناسراو بێت، چونکە زۆربه‌ جارەکان هۆکاری سەرەکی ژەنگی خواردن و ئازارە درێژخایەن لە ناو قورس و ناوچەی ڕێزپێی ژنان درووست دەکات. لەو کاتەدا بافتی هاوشێوەی پۆستەی ناو ماتریکس (ئەمەش ئەندۆمیترە) لە دەرێ ماتریکس دەگەڕێتەوە و دەگوڕێت، کە دەتوانێت هۆکاری ئازار، هەڵسەنگاندن، ناتوانینیان لە هەمان کاتدا دابنرێت بێت.

هۆکاری سەرەکی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان تا ئێستا بە تێڕوانینەوەی زانستی 100% دیاری نەکراوە، بەڵام زانیاری پزیشکی پیشان دەدات کە ژینەگەشتنی هاوچەشن، دۆخە هۆرمۆنیەکان، بەرزبوونی ئاستی ئێستروجن، هەروەها میرات و ژینگەشاری جەمکردنەوە لە ناو حەومان هەڵسوکەوتیان هەیە. ژنان لە سەرەتای دەوری 15 تا 45 ساڵ زۆرتر لەوانەیتر لە چەمکەکانی ئەم نەخۆشییە بەرکەوت بن.

نیشانەکان

نیشانەکانی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان گونجاون، بەڵام زۆرترینان بریتین لە:

• ئازاری قورس، بەتایبەتی لە کاتی مانگیاندا
• ئازاری ناوچەی ناوپێ
• ئازاری لە کاتی هەناسە کردن، تووش بوون بە کەلوپەلی پشت
• ناتوانینی بواری ماندوویەتی
• خۆرانی زۆرو خەستگی

ژنان زۆرجار دەزانن نیشانەکان جارێک لەگەڵ سەرەتای دورە مانگیان راگەیەن، بەڵام بە درێژبوون ناتوانن ئەو ئازارانە بە سادەیی داببەن.

چارەسەر و درمان

چارەسەری بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان پێویستی بە تاقیکردنەوەی پیشەیی هەیە. زۆربە جارەکان پزیشکان بەم شێوە درمان دەکەن:

• دەرمانە هۆرمۆنیەکان بۆ کەمکردنی هۆرمۆنە کاریگەران
• دەرمان بۆ کەمکردنی ئازار
• نیشان‌دان بۆ گۆڕینی ژیان‌ڕێ
• مەرجەکان لە کەیسە سەختدا دەکرێت جراحی (نەشتەرگەری) پیشنیار بکرێت بۆ ژێبرینی بافتی زیادە

لەوانەیتر بەهێزترین ڕاهێنان ئەوەیە کە ژنان زانیاری پزیشکی یاسایی و دروست بگرنە دەست و ھەموو نیشانەکان بڵاون بکەنەوە بۆ پزیشک. لەوانەی پزیشکانی تایبەتی ئەم بوارە، دوکتۆرگیان باسی ئەوە دەکات کە دروستترین ڕاهێنانی چارەسەر بریتییە لە کۆکردنەوەی تاقیکردنەوەی هۆرمۆن، هەڵسوکەوتی ژیان، و کەمکردنی تێکچوونە درێژخایەن.

کورتە کۆتایی

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان نەخۆشییەکی هەستیار و زۆرجار نادیارە، کە پێویستە ژنان نیشانەکان بە تەواوی بزانن و پزیشک بگات. هەر زوو چارەسەر دەکرێت، ئەوا ئەو ژنانە بە باشترین شیاوی زیندوونی گەیشتن.

سەندرۆمی ماندوویەتیی درێژخایەن (CFS) یەکێکە لەو نەخۆشیه کە تا ئێستا هەر خەمڵاندنی زانیاری پزیشکی دەربارەی پێکدانی تەواوی نەکردوە و زۆربەی خەڵک تێکەڵ دەبێت لە نەزانینی سەبەبی ڕاستەقینەی. ئەم نەخۆشیه بە واتای "ماندوویەتیی بێ‌هۆکار و درێژخایەن" دەدرێت، واتە نەخۆش دەبێت بە ماندوویی توند کە بە هیچ شتێک ڕاستەوخۆ ناچێت، نە بە خواپۆشی، نە بە وەرزشی کەم، نە بە دارو. ئەم ماندووییە زۆرجار تاوەکو ژیانەکەی کەسەکە دەگۆڕێت و توانای کارکردن، خوێندن و جیانبەرهێنان کەم دەکات.

هەرچەندە زانیاری پزیشکی گەشەی باش کردوە، بەڵام هێشتا هۆکارە سەرەکییەکانی CFS نییە بە دڵنیایی. ژمارەیەک هۆکار و فاکتەر دەستنیشانکراون وەک پەیوەستبوون بە ڤایرۆسەکان، سەرەڕای تەنش، ئاشفتەی دڵی، کارکردنی نەرخۆشییەکانی ڕووخسار، و لەوانەیە نەهۆشیاریی کارکردنی سیستەمی ئیموون. بەڵام هیچ یەک لەوانەکان بە ھەڵسوماندنی تەواو ناتوانێت بڵێت هۆکاری سەرهەڵدان.

CFS زۆرجار لە نێوان ژنان زیاتر دەبینرێت، بە تایبەتی لە تەمەنی ۲۰ تا ۴۰ ساڵ. پێشنیار دەکرێت ئەوەش پەیوەندی بە هورمۆنەکان هەبێت، هەرچەندە دڵنیا نییە. نیشانە سەرەکییەکان بریتین لە ماندوویی توند، سەرنجکەمی، مێشک‌تێکەڵبوون، ئاواز و بەردەمبوونی ئازار لە ماسولە و قۆڵ، خوابی بێ‌چاک، و نەبەستنەوەی تەنیگە لە جەستە. زۆربەی نەخۆشان پێش ئەوەی نەخۆشبوون، ژیانی چالاچیان هەبوو و بە تەواوی چالاک بوون، بەڵام دوای TFS تواناکانیان بە شێوەیەکی توند کەم دەبێت.

چارەسەرکردنی ئەم نەخۆشیه بەردەوام و درێژخایەنە. پزیشکان زۆرجار پێشنیاز دەکەن چەند ڕاهێنانێک و گۆڕانکاریی ژینگە کە یارمەتیدەر دەبن. لەوانە: بەراوردکردنی خەوتن، ڕێکخستنی ڕۆژانە، خۆپاراستن لە تەنش، ڕابینیکی ئاسان و نەرمی فیزیکی، و گرتنی پشتگیری روانی. بە زانیاری پزیشکی، چارەسەر نییە کە اینجا تەواو نەخۆشییەکە لاببێت، بەڵام دەتوانرێت بە تەکنیکی گوناگون ژیانەکە باشتر بکرێت.

ئەو نەخۆشییه شتێک نییە کە بە چاو دەبینرێت یان بە تاقیکردنەوەی ڕێکەوت دەتوانرێت دڵنیایی لێبدرێت، بۆیە پزیشکان پێویستە تەواو نیشانەکان بگوازرێنەوە و پێش ئەوەی ئەنجام بدرێت تاقیکردنەوەی زۆر دەکرێت بۆ لابردنی هەموو هۆکارەکانی تر. ئەمەش زۆرجار کات‌وەخۆ دەکات بۆ نەخۆش، چونکە بەهۆی قەبارەی نیشانەکان زۆرجار تووشی تووشبوون و مایوسی دەبن.

بە واتای گشتی، سەندرۆمی ماندوویەتیی درێژخایەن پێویستی بە تێگەیشتن، پشتیوانی خێزان و دەستکاریی پزیشکی هەیە. ئەوە گرنگە کە کەس نەگومان کات بەوەی ئەم نەخۆشیه “لە مێشکدا درووست دەبێت”؛ پەیوەندییەکی ڕاستەقینەی جەستەیی ـ مێشکی هەیە و داواکارییەکی گەورەی پزیشکی دەکات. گەر خۆت یان کەسێکی نزیکت هەمان نیشانەکان هەبێت، باشترین ڕاستەوخۆ پزیشکییە ئەوەی پزیشکێکی تەخصیصی بیبینیت بۆ ڕێنمایی دروست.

نەخۆشیی دووجەمسەری (Bipolar Disorder) یەکێکە لە نەخۆشیی دەروونی ناسراو، کە پێشاندەری گەورەی هەست و سەرقاڵبوون دەبێت. ھەموومان لە ژیاندا هەست و حاڵەت دەگۆڕێت، بەڵام لە کەسانی تووشبوو بە دووجەمسەریدا، ئەم گۆڕانکارییانە زۆر توندتر، درێژتر و دژوارتر دەبن تاوەکو کارکردن، ژیان، خەوندن و دەرچوون لەو کارەش، تێکچوودەبن. پێشاندەرە سەرەکییەکانی ئەم نەخۆشیدا ماڵووەی باڵا (mania) و ماڵووەی نزم (depression) ـن.

نیشانەکانی ماڵووەی باڵا

لە کاتێکدا کە خەریکی ماڵووەی باڵابون دەبن، هەست و هاندەکانیان زۆر بەرز دەبێت، سەرقاڵ و ڕاستەقینە دەبن و زۆرجار خەریکی قسە، پلاندانان و رەفتارە بەپەرۆشرانەکان دەبن. ئەمە کاریگەری لەسەر خزمەتگوزاری کوردانەی پزیشکی و نەشتەرگەری دەکات، بۆیە زۆرجار دوکتۆر گیان و سیستەمی تاقیکردنەوە کاری لێدەگرن بۆ چارەسەرکردن.

نیشانەکانی ماڵووەی نزم

لە کاتێکدا کە ماڵووەی نزم دەگەیشت، کەس دڵتەنگ، بێ‌هێز، بێ‌دەنگ، ناسەربەخۆ و بێ‌هیوا دەبێت. هەست بە قەلقەڵە و نیگەرانی دەکات، نەرخێت بۆ خۆی دابەزێت و هەندێ جار پێیان وای دەکات نتوانن هیچ کارێک بکەن. پێویستە لەم کاتانەدا زانیاری پزیشکی باش لە لایان خێزان و هاوڕێکان هەبێت بۆ یارمەتیدان.

هۆکارەکان

هۆکاری ڕاستەوخۆی نەخۆشیی دووجەمسەری زانراو نییە. بەڵام زانیاری پزیشکی پیشان دەدات:

• فاکتەرە کۆمەڵایەتی و ژینگە
• دەروون و دەماغ
• کەمی هورمۆن و ماددە دەروونیەکان
• ژین و دەمەزراندنە ناڕاستەوخۆکان

چارەسەر

چارەسەرکردنی دووجەمسەری پێویستی بە پێکەوەکاریکردنی دوکتۆرگیان، پزیشکانی دەروونی و خێزان دەبێت. چارەسەرەکان بریتییە لە:

• دەرمانەکان بۆ رێکخستنی هەست و رەفتار
• روان‌درمانی
• بەڕێوەبردنی ژیان
• چاوگرتن لە نیشانەکان بۆ دوورخستن لە سەردانە توندەکان

نەشتەرگەری چارەسەر نییە بۆ دووجەمسەری، بەڵام نەشتەرگەری و پزیشکی نازناو ئیشان لە کارە جەستەیی دەکەن کە دەکرێت کاریگەری لەسەر حاڵەتدا هەبێت.

ئایا دەتوانرێت پێشوەختە پێشبینیکرێت؟

بەڵێ گوگولی من، ئەگەر زانیاری پزیشکیت بەخۆ بگرن و هەست و رەفتار چاوەڕوان بن، پێشبینی زوو و چارەسەرکردنی بەم زوو بوونی حاڵەت زۆر کاریگەری دەبێت. زۆرجار دوکتۆر گیان پێناسە و رێنمایی دروست دەدات بۆ رێکخستنی ژیان.

کۆتایی

نەخۆشیی دووجەمسەری نەخۆشییەکی درێژخایەنە، بەڵام بە چارەسەر، چاودێری پزیشکی، دەرمان و یارمەتیدانی خێزان، دەتوانرێت بە باشی بەڕێوە ببرێت. اگر زانیاری پزیشکیت دروست بێت، دەتوانیت ژیانێکی ئاسودەتر بەرەوپێش ببری و نیشانەکان بە باشی بەدەست بەگری.

HIV (Human Immunodeficiency Virus) ئایدز ڤایرۆسێکە کە تێکدەداتە ناو سیستەمی پەرەستنی جەستە و بە هەموو تواناکانی لاشەدا دەستیان دەبڕێت. ئەم ڤایرۆسە بە پیت بە پیت پۆلی پەرەستنی جەستە (CD4) دەکۆڵێت، و ئەگەر چارەسەری نەکرا، دەتوانێت بگاتە قۆناغی AIDS ـە، یعنی نەخۆشیی ناڕاستەوخۆی پەرەستنی جەستە.

چۆن دەنێرێت؟

HIV لە ڕێگای:

• خوێن
• ڕێوەکانی جەنسی
• شیرەی پستان
• و وشک‌بوونی چەقی پێکهاتوو
  دەتوانێت بگوازرێتەوە.

بە دەستی پێک‌هێنان، ماچ، یان هاوەڵی کردن ناگوازرێتەوە.

نیشانەکان

لە قۆناغی سەرەتایی نیشانەکان وەک:

• تێکچوونی هەست
• تێک‌چوونی تەمەن و بڕینی وزە
• گەرمبوون و سەرما
• دردی سەر
• پەستان‌سۆزی و گەشەپێدانەوەی گرتنەوەکان

لە قۆناغی پێشکەوتوو دا جەستە توانای خۆپاراستنی لە ڤایرۆس و باکتریای سادە دەدروست.

چارەسەری

ئایدز چارەسەری تاکی نییە، بەڵام تووشبوونی HIV دەتوانرێت بە دواهای antiretroviral therapy (ART) بپارێزرێت. ئەم دواوانە ڤایرۆسە کەم‌ده‌کەنەوە و مانگرتنی جەستە بەباشی زیاد دەکەن.

چاودێری و زانیاری پزیشکی لەگەڵ دوکتۆرانی شارەزای نەشتەرگەری یان دکتۆرانی شارەزای سیستەمی پەرەستنی جەستە گرنگە.

پێشگیری

• بەکاربردنی کۆندۆم
• دزینەوەی نایاب لە خوێن و ئامراز
• تووش‌بووانی پیاوانی ART
• تاقیکردنەوەی هەڵسەنگاندنی HIV